Noc świętojańska

dzisiejsza noc letniego przesilenia – Wianki w Krakowie

Noc świętojańska, Noc Kupały, kupalnocka to kilka nazw święta o rodowodzie słowiańskim obchodzonego podczas przesilenia letniego. Na półkuli północnej wypada ono w nocy z 21 na 22 czerwca, ale obecnie częściej celebruje się je w wigilię uroczystości Narodzenia Świętego Jana Chrzciciela (z 23 na 24 czerwca).

Dlaczego święto to nosi jednocześnie miano Nocy Kupały i nocy świętojańskiej? Jak je obchodzono w przeszłości i które zwyczaje przetrwały do dzisiaj? Jak powiedzieć „Noc Kupały” po wietnamsku? Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tradycjach związanych z letnim przesileniem Słońca i poznać odpowiedzi na powyższe pytania, zapraszamy do lektury!

Noc świętojańska – geneza święta

Pierwotnie to święto miłości, płodności i księżyca było nazywane Nocą Kupały. Miało ono związek z oczekiwaniem na nadejście lata. Po pojawieniu się na polskich ziemiach Kościoła podjęto próby asymilacji tradycji z obrzędowością chrześcijańską. Dotychczasowe zwyczaje nie współgrały bowiem z moralnością i ideałami nowej (na tym terytorium) religii. Dzień ten zyskał swojego patrona – Świętego Jana Chrzciciela. Próbowano również przenieść obchody święta w okolice Zielonych Świątek, a później także na 23 czerwca, który został ustanowiony wigilią Narodzenia Świętego Jana.

Odbieranie świętom zakorzenionym w kulturze ludowej ich pogańskiego charakteru i nadawanie im sensu religijnego było popularną taktyką w średniowieczu. Ludność wiejska nie zmieniała jednak tak łatwo swoich nawyków i w efekcie wiele tradycyjnych praktyk zostało z powrotem włączonych w obchody świętojańskie.

Nie ma zbyt wielu informacji na temat tego, jak wyglądało to święto we wczesnym średniowieczu. Obchody świętojańskie były pierwotnie zwalczane przez Kościół, a później zmieniane i dopasowywane do potrzeb religii. Zyskały również nową, chrześcijańską, symbolikę. Tradycyjne zwyczaje zaczęły zanikać i zniekształcać się pomiędzy XII a XV wiekiem. Następnie odrodziły się w XVI wieku, dzięki nadejściu epoki, która głosiła powrót człowieka do tego, co pierwotne.

Obchody nocy świętojańskiej

Wiele obrzędów związanych z nocą świętojańską miało zapewnić zdrowie i urodzaj. W płonących wokół ogniskach palono zioła lecznicze. Święto to obchodzono radośnie; dużo tańczono i wróżono sobie nawzajem. Próbowano dowiedzieć się czegoś na temat przyszłości z ziół: np. zrywając rumianek, zadawało się pytanie. Jeśli kwiatek przetrwał do następnego dnia, odpowiedź była twierdząca, jeśli zwiądł – przecząca. W ten sposób próbowano m.in. rozwiać wątpliwości dotyczące życia uczuciowego.

Oczekujące na zamążpójście dziewczęta puszczały wianki z zapalonymi świecami na rzece, mając nadzieję, że zostaną one wyłowione przez odpowiednich chłopców – kandydatów na mężów. Jeśli ozdoba nie została przez nikogo zatrzymana albo, co gorsza, spłonęła lub zaplątała się w wodnych roślinach, było to postrzegane jako zła wróżba.

W niektórych regionach kraju panowało przekonanie, że do nadejścia nocy świętojańskiej nie powinno się kąpać za dnia. W nocy woda była uzdrawiana mocą księżyca i kąpiel w niej miała leczyć rozmaite dolegliwości. Wierzono, że zapewnia ona długą młodość, urodę i zdrowie. Młodych miała obdarzać również łatwością w odnalezieniu drugiej połówki.

Noc świętojańską rozpoczynano rytualnym rozpaleniem ognisk. Zaczynano od wygaszenia palenisk w całej wsi, a następnie krzesano ogień z drewna jesionu, brzozy lub dębu. Tańce wokół niego i skakanie przez płonące drewno miały chronić przed chorobami i złymi urokami, podobnie jak składanie ofiar dla bogów.

Z nocą świętojańską związana jest również legenda o kwiecie paproci. Poszukiwali go zwłaszcza młodzi, ponieważ miał im zapewnić pomyślny los, bogactwo i dostatek. Błądzili po lesie w nadziei na odnalezienie tej, zakwitającej raz w roku, legendarnej rośliny. Poszukiwanie kwiatu paproci to motyw, który przetrwał do naszych czasów w kulturze popularnej, m.in. w baśniach braci Grimm i dramacie Baśń nocy świętojańskiej Jana Kasprowicza.

Kwiat paproci to nie jedyna roślina, która nabierała magicznych właściwości w noc świętojańską. Ważnym ziołem była bylica, według wierzeń mająca strzec przed czarownicami. Z tego powodu wieszano ją nad drzwiami domostw i stajen. Wrzucona do ogniska, chroniła przed złymi urokami i czarami. Aby zapobiec bólom krzyża, spowodowanym ciężką pracą fizyczną, przepasywano się bylicą lub zaszywano ją w odzieży. Roślinie tej przypisywano także inne zasługi: zwiększanie płodności i zapewnianie lekkich porodów. Inna magiczna roślina, nabierająca szczególnej mocy w Noc Kupały, to nasięźrzał. Do jego właściwości zaliczano m.in. zwiększenie atrakcyjności dziewcząt na wydaniu.

kwiat paproci jest szukany podczas Nocy Kupały
dzisiejsza noc letniego przesilenia – Wianki w Krakowie
puszczanie wianków w nocy z 21 na 22 czerwca

Noc świętojańska w Polsce

Według polskiego historyka Pawła Jasienicy po raz ostatni świętowano Noc Kupały w zgodzie z pogańskimi zwyczajami w 1937 roku na Opolszczyźnie. Obecnie obserwujemy powrót zainteresowania rodzimą tradycją ludową. Popularne stały się książki i programy na temat mitologii słowiańskiej, o czym świadczyć może m.in. powstanie serialu Krakowskie potwory. Niektórzy czują potrzebę powrotu do korzeni i odkrycia na nowo zapomnianych (lub po prostu zaniedbanych) świąt. W wielu miastach Polski organizowane są festyny i inne wydarzenia nawiązujące do Nocy Kupały. Wśród nich wyróżnić należy krakowskie Wianki, podczas których pod Wawelem odbywają się koncerty, pokazy sztucznych ogni i konkurs na najpiękniejszy wianek.

Noc Kupały w swojej dawnej formie jest wciąż świętowana przez neopogan na terenie naszego kraju. Rodzimowiercy słowiańscy odprawiają obrządki osadzone w słowiańskiej tradycji, a wikanie wzorują się na zwyczajach staroangielskich.

Noc Kupały w obcych językach

Noc Kupały była świętem obchodzonym głównie przez Słowian w wielu krajach Europy. W czasach współczesnych jej nazwa doczekała się tłumaczenia na wiele języków obcych.

Noc Kupały na świecie

Noc Kupały była świętowana nie tylko w krajach zamieszkanych przez ludy słowiańskie, ale również w Skandynawii i krajach bałtyckich. Tradycje z nią związane wyglądały podobnie niezależnie od miejsca.

W Czechach szczególnie popularny był zwyczaj skakania przez ogniska, który miał oczyszczającą moc i chronił przed wszelkimi nieszczęściami. W tym kraju również wierzono w ochronne działanie bylicy. Zasuszonymi wiankami tego ziela ozdabiano rogi bydłu, aby zapewnić mu bezpieczeństwo od chorób oraz złych uroków.

W krajach skandynawskich na rozstajach dróg i na brzegach jezior palono ogniska, przy których spędzano czas. Tam również wierzono, że woda nabiera tej nocy niezwykłych właściwości. Zanurzenie się w niej miało zapewniać zdrowie.

W Serbii wierzono, że obchodząc zagrody i domostwa z zapalonymi od kupalnych ognisk pochodniami, chroni się je przed złymi mocami i duchami.

Na Łotwie wciąż obchodzi się święto Līgo nazywane również Jāņi (Dzień Jana) albo Jāņu naktī (Noc Jana) przypadające na noc z 23 na 24 czerwca. Oba te dni są wolne od pracy. Zyskany czas Łotysze spędzają przy ognisku, śpiewając pieśni obrzędowe i szukając kwiatu paproci. Aby uczynić zadość tradycji, spożywa się specjalnie przygotowany na tę okazję ser z kminkiem (łot. Jāņu siers) i popija się go piwem (łot. alus).

Noc świętojańska, Noc Kupały: kwiat paproci, święto ognia, święcenie wody
Noc świętojańska: puszczanie wianków z płonącą świeczką, kwiat paproci, rytuał ognia, sobótkowa kąpiel
Noc świętojańska, noc kupalna – święto miłości

Noc świętojańska – ciekawostki

W niektórych regionach Polski nadal wierzy się, że rośliny poświęcone w noc świętojańską, trzymane w pokoju chorej osoby, przyniosą jej siłę i pomogą wyzdrowieć.

W noc świętojańską największe znaczenie przypisuje się dwóm żywiołom: wody i ognia.

Noc Kupały i zwyczaje z nią związane mogły być prekursorem współczesnego święta zakochanych – walentynek.

W roku przestępnym przesilenie letnie (i najkrótsza noc) wypada dzień wcześniej niż zazwyczaj – na przełomie 20 i 21 czerwca.

W litewskiej literaturze znajdziemy pieśń pt. Mėnuo Saulužę vedė (Księżyc poślubił Słoneczko), która próbuje w ludowy sposób wytłumaczyć zjawisko letniego przesilenia. Opowiada o tym, jak Księżyc wziął ślub ze Słońcem, a następnie zdradził je z Jutrzenką. Przez to wydarzenie oba ciała niebieskie stały się wrogami i każdego dnia rywalizują ze sobą o miejsce na niebie.

Do tej pory nie miałeś okazji wziąć udziału w obchodach nocy świętojańskiej? Zachęcamy do zapoznania się z wydarzeniami, które odbędą się w Twojej okolicy! Nie czekaj do przyszłego roku!

Jeśli później zechcesz opublikować na swoim blogu tekst opisujący najciekawsze momenty świętowania dostępny dla czytelników zagranicznych – po angielsku, niemiecku lub w innym języku – i nie wiesz, od czego zacząć, zapoznaj się z naszą ofertą usług tłumaczeniowych i copywriterskich!

Posty powiązane

Privacy Preferences
When you visit our website, it may store information through your browser from specific services, usually in form of cookies. Here you can change your privacy preferences. Please note that blocking some types of cookies may impact your experience on our website and the services we offer.