Zgodnie z podstawowymi założeniami teorii komunikacji nadrzędną funkcją każdego komunikatu językowego jest sprawne i precyzyjne przekazanie informacji. Pisma procesowe, decyzje administracyjne oraz umowy bardzo często cechują się wysokim stopniem hermetyczności. Zamiast realizować funkcję informacyjną, skutecznie zaciemniają obraz sytuacji i stają się barierą dla przeciętnego odbiorcy.
Z perspektywy lingwistycznej oraz teorii przekładu tekst prawny można badać jako komunikat zapisany w specyficznym dialekcie zawodowym. Jakie są strukturalne i stylistyczne przyczyny utrudniające zrozumienie tekstów prawnych? Czy istnieją narzędzia, które mogą w tym pomóc?
SPIS TREŚCI
Główne bariery lingwistyczne w tekstach prawnych
W tradycyjnym sposobie redagowania pism prawniczych można wyodrębnić cztery główne grupy błędów konstrukcyjnych, które negatywnie wpływają na zrozumienie tekstu.
1. Przeładowana struktura składniowa (zdania tasiemce)
Powszechną praktyką w tekstach prawnych jest tworzenie wielokrotnie złożonych konstrukcji składniowych, potocznie nazywanych zdaniami tasiemcami. Autorzy takich pism dążą do zawarcia pełnej normy prawnej w obrębie jednego zdania.
Badania z zakresu psycholingwistyki dowodzą, że ludzki mózg posiada ograniczoną pojemność pamięci roboczej. Kiedy podmiot i orzeczenie zostają oddzielone od siebie kilkunastoma wtrąceniami, czytelnik docierający do końca wypowiedzi nie jest w stanie prawidłowo odtworzyć jej początku, co drastycznie obniża zrozumienie tekstu.
2. Nominalizacja i eliminacja podmiotu (strona bierna)
Kolejną istotną barierą jest nominalizacja, czyli nadmierne zastępowanie dynamicznych czasowników statycznymi rzeczownikami (np. uchybienie, dokonanie, odrzucenie). Zabieg ten pozbawia tekst dynamiki i naturalnego rytmu, co dobrze ilustruje poniższe zestawienie:
Wersja tradycyjna: „Uchybienie terminowi do wniesienia odwołania skutkuje odrzuceniem pisma”.
Wersja zoptymalizowana: „Jeśli spóźnisz się z odwołaniem, sąd je odrzuci”.
Wersja tradycyjna całkowicie eliminuje człowieka z opisywanej sytuacji, stawiając w centrum bezosobowy proces. Dominacja strony biernej oraz form bezosobowych (takich jak „należy dokonać”, „zważyć trzeba”) sprawia, że tekst staje się abstrakcyjny, a odbiorca ma trudności z ustaleniem, kto i jaką czynność ma faktycznie wykonać.
3. Archaizmy i sentencje łacińskie
Trzecim elementem utrudniającym odbiór jest nienaturalne wprowadzanie do tekstów anachronizmów i słów śmieci. Prawnicy często używają wyrazów takich jak „bądź”, „iż”, „albowiem”, „przedmiotowy” czy „rzeczony”. Słowa te rzadko wnoszą realną wartość merytoryczną.
Podobny problem dotyczy bezkrytycznego nadużywania łacińskich sentencji (np. pacta sunt servanda zamiast „umów należy dotrzymywać”) bez podania ich znaczenia.
4. Brak struktury tekstu (tzw. ściana tekstu)
Wiele pism prawniczych przypomina jednolity, zwalisty blok tekstu. Rezygnacja z akapitów, brak logicznego hierarchizowania nagłówków oraz niestosowanie pogrubień i list wypunktowanych tworzą barierę wizualną. W gąszczu identycznie wyglądających stron giną najważniejsze informacje.
Jak uprościć język prawniczy – metodologia
Przełamanie opisanych barier wymaga wdrożenia świadomej strategii redakcyjnej, opierającej się na czterech fundamentalnych zasadach lingwistycznych:
Zasada jednej myśli: Jedno zdanie powinno przekazywać tylko jedną główną informację. Długość struktur składniowych należy ograniczać do maksymalnie 15-20 słów.
Aktywizacja podmiotu: Konieczne jest stosowanie strony czynnej (np. „Musisz wysłać formularz” zamiast „Należy dokonać wysyłki formularza”), która jednoznacznie wskazuje wykonawcę czynności.
Usuwanie zbędnych słów: Eliminacja ozdobników i elementów stylistycznych, które nie wnoszą do tekstu żadnej realnej wartości merytorycznej ani procesowej.
Wizualna hierarchizacja: Zastępowanie długich wyliczeń po przecinku np. czytelnymi punktami.
Nowoczesne standardy: plain language i legal design
Prosty język (plain language)
To międzynarodowy ruch i standard komunikacyjny, który zakłada, że tekst jest poprawny tylko wtedy, gdy jego docelowy odbiorca jest w stanie bez trudu zrozumieć komunikat już przy pierwszej samodzielnej lekturze.
W krajach hiszpańskojęzycznych nurt ten funkcjonuje pod nazwą lenguaje claro. Jest on systemowo rozwijany przez instytucje publiczne i rządy takich krajów jak Hiszpania, Kolumbia czy Argentyna w ramach oficjalnych sieci krajowych (Red de Lenguaje Claro). Świadczy to o tym, że problem hermetyczności prawa ma charakter globalny, a narzędzia lingwistyczne znajdują uniwersalne zastosowanie na całym świecie.
Projektowanie prawa (legal design)
To innowacyjne podejście łączące dogmatykę prawa z metodologią design thinking (myślenia projektowego) oraz nowoczesnym projektowaniem graficznym. W tym ujęciu dokument traktowany jest jak produkt, który musi się charakteryzować wysoką użytecznością i przejrzystością. Tutaj również ważnymi kwestiami są krótkie zdania i używanie strony czynnej zamiast biernej. W legal design zwraca się też uwagę na wygląd dokumentów – warto zadbać o ciekawą szatę graficzną, stosować grafiki, tabele, wyróżnienia tekstu czy wyliczenia.
Jeżeli zgodnie z tymi zasadami prostego języka w dokumentach skrócimy zdania, wprowadzimy wyliczenia, zamienimy stronę bierną na czynną, zabierzemy trochę imiesłowów (one też są trudne dla odbiorcy), to dokumenty staną się przystępniejsze. To bardzo proste rzeczy, których prawnik powinien się nauczyć, żeby lepiej komunikować się z użytkownikiem.
W przypadku treści prawniczych często mamy do czynienia ze zjawiskiem tzw. klątwy wiedzy. Ten znany w psycholingwistyce błąd poznawczy polega na tym, że nadawca komunikatu podświadomie zakłada, iż jego odbiorca dysponuje takim samym zasobem wiedzy specjalistycznej i posługuje się takimi samymi pojęciami jak on. U prawników syndrom ten potęgowany jest przez wieloletni proces edukacji akademickiej, w której skomplikowany język bywa utożsamiany z wysokim statusem zawodowym.
Współczesny rynek usług weryfikuje jednak te założenia. Przejrzysta i jasna komunikacja jest kluczowym elementem budowania relacji międzyludzkich.
Wprowadzenie prostego języka do dokumentów to nie infantylizm ani rezygnacja z precyzji. Przetłumaczenie zawiłych przepisów na jasny komunikat to wielka sztuka. Wymaga to nie tylko doskonałej wiedzy, ale też empatii. Porzucenie skomplikowanego stylu pokazuje, że szanujemy czas drugiego człowieka i dajemy mu poczucie bezpieczeństwa. W ostatecznym rozrachunku prawo powstaje przecież dla społeczeństwa, dlatego jego język powinien ludziom służyć, a nie ich wykluczać.
Chcesz uprościć swoje teksty zgodnie z zasadami prostego języka? Zapraszamy do kontaktu!
